·Publicidade ·spot_img
InicioBaixo MiñoO Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIX

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIX

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIXAs augas caldas sempre estiveron aí, a carón do río Miño, e coa romanización, iniciada hai uns dous mil anos, estas augas quentes acabaron por poñerlle o nome a esta parroquia tudense.

No século XVIII a utilización terapéutica das augas minerais era moi popular e os reis Fernando VI e Carlos III promovían a construción de balnearios. En 1750, o capitán xeral de Galicia que era o francés Leopoldo de Riffart, Conde de Itre, pedía datos a médicos de Tui sobre as propiedades do manancial coa intención de viaxar coa súa esposa enferma de grandes doenzas reumáticas. Ese mesmo ano comezaba a recibir información o profesor de Medicina da USC Pedro Gómez de Bedoya y Paredes que inventariou a súa existencia na Historia Universal de las Aguas Minerales de España publicada en 1765. Sete anos despois anotaría sobre Caldelas na Descripción de 54 fuentes minerales del reyno de Galicia: “A orillas de dicho Rio nace una fuente sin pilón, cubierto, ni otra cosa que lo resguarde, que un pozo que han hecho cavando los necesitados.

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIXSu agua es poco menos que tibia, muy delgada, de gusto apacible, y color no el mas diáfano”. Sobre as súas propiedades indicaba a cura de toda dolencia habitual “pero son sus aguas de prodigiosa virtud en los reumatismos ardientes y fríos”. Crecía a sona estas augas nos territorios dos arredores e nalgún momento parece que se acometeu a primeira e rudimentaria infraestrutura termal de madeira cubrindo o pozo cun teito de palla que segundo se conta ardeu nalgunha ocasión.

En 1816 se creaban polo Estado as Direcciones de Baños e no seguinte ano xa conta Caldelas cun médico director durante a tempada de baños.

Tomando as augas faleceu, en 1825, o que fora bispo de Tui Juan García Benito. Cinco anos despois chegaba o médico director Víctor González Esteban. Con el nace a documentación científica e estatística do manancial que se iniciaba coa “Memoria que yo leí en 1829 en Madrid y otra que remití poco después a la Junta Superior de Medicina sobre mejoras en Caldelas”. O manancial, situado a moi poucos metros do caudal do río, sufría anualmente as crecidas das augas que anegaban as ribeiras e esta circunstancia impedía a construción de estruturas estables de modo que se utilizaba a madeira, tanto no pozo como nas casetas das persoas enfermas, desmontándose as instalacións ata a tempada seguinte. A descrición que realizou o propio médico Víctor González Esteban achéganos información de como funcionaba a actividade termal nas primeiras décadas do século XIX: “El alojamiento pues de los enfermos se hacía exclusivamente hasta el año 1830, en que yo me encargué de este establecimiento, en unas barracas o casetas de madera muy mal construidas…. En el mismo sitio del manantial, formando unas calles, en cuyo centro se construía otra para cubrir el baño.

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIXEstas barracas que por su mala estructura dejaban penetrar el sol y el viento, y por su situación spbre la arena y sin ningún abrigo de ninguna clase, estaban expuestas a los rayos de aquel y al rocío abundante en este sitio de las noches, ofrecían un alojamiento muy incomodo y malsano; a lo que se agregaba tener que hacer lumbre en uno de los cuatro rincones de la barraca que no teniendo chimenea, se llenaban de humo, y hacían la estancia en ellas demasiado incomoda”.

Durante a súa dirección Victor González Esteban fixo construír  “otras barracas en un hermoso y frondoso bosquecillo de robles y castaños que hay a unos 190 pasos del rio, y fuera de los limites de las grandes avenidas. Estas barracas cuyo número  sube en el dia a 24 están bastante bien construidas pues aunque son como las otras de tablas, tienen un zócalo de piedra de tres cuartas de altura, sus divisiones, con cocina aparte…” Este grupo de aloxamentos xa se situaba na zona onde máis adiante se crearán os establecementos de hospedaxe e, sen dúbida, establecíase unha clara diferencia social: “En estas barracas llamadas de arriba se acomodan los enfermos que pueden algo y los labradores y gentes mas pobre se alojan en las barracas que están alrededor del manantial y que se construyen todos los años al principio de la temporada”.

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIX

A Vicente González Esteban sucedeu na dirección o médico Joaquín Pastor Prieto quen asinaba en 1848 a Memoria de las Aguas minerales sulfurosas termales de Caldelas. Dez anos despois outro director, Juan José Costura y Pérez, escribía Disertación sobre un punto de hidrología médica y Monografía de las aguas y baños minero-medicinales de Caldelas. Por esa época comezaban a facerse subscricións populares para erguer a capela destinada ao culto da transeúnte poboación de persoas enfermas e acompañantes.  En 1859 acadaba a praza por oposición o profesor de Medicina León Príncipe Gutiérrez quen viña dos Baños de Ledesma, en Salamanca, pasando a residir en Vigo. As súas “memorias históricas” (coñecemos as de 1860 a 1864) deixaron información interesante e detallada do balneario. Baixo a súa dirección prodúcense avances relevantes tanto na análise científica, no recoñecemento das augas mineromedicinais de utilidade pública (1867), e a introdución dos primeiros avances técnicos. Pero cabe destacar o seu carácter visionario que apunta fortalezas e debilidades para a expansión do balneario. Tres ideas eran as primordiais: a futura chegada do ferrocarril que traería unha nova clientela, o problema da estrutura das propiedades -tanto do manancial, en mans do señor Enríquez, como dos territorios ao seu redor- que impedía ou dificultaba o seu desenvolvemento e a necesidade dunha hospedería.

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIX
Rúa Baños, Casa de Augas ao fondo e o Hotel

León Príncipe describía os horarios e a actividade do balneario durante os tres meses de verán que ocupaban a tempada oficial: Dende o mencer ata ás 8 da mañá sacábase auga do pozo para as bañeiras das barracas, tanto as de enriba como as de abaixo; ás 8 entraban os homes no pozo onde recibían o baño durante 15 minutos e ao saír este grupo procedíase ao baleirado, á limpeza do pozo e a enchelo de novo (operación que tardaba unha media hora). Logo entraba o grupo das mulleres e despois o das persoas con afeccións na pel, os “llagados y pustulados”. Limpábase outra vez o pozo e pechábase ata as 11, momento en que se abría para outro proceso que era “beber el agua”. Ás 2 da tarde volvíase a sacar auga para os baños nas barracas, “que son pocos”, e ás 5 repetíase o proceso de baños da mañá na mesma orde –homes, limpeza, mulleres e “llagados”. Ademais extraíanse algunhas pipas ou bocois de auga que se levaban para tomar baños nalgunhas casas de Tui, dalgunha parroquia da contorna e incluso de Portugal.

Nese período as augas de Caldelas eran basicamente utilizadas para as afeccións reumáticas e establecíase a comparativa en igualdade coas de Ledesma indicando tamén que “son mas eficaces que las de Caldas de Reyes y Cuntis” especialmente para reumáticos, feridas armas de fogo e ulceras antigas. Por citar dous nomes, tomaban as augas o político Eugenio Montero Rios, en 1875, e o embaixador en Lisboa Alejandro de Castro na seguinte tempada. Seguramente pasaron por algunha das dúas fondas que xa existían ou das casas que comezaban a alugarse.

As predicións de León Príncipe van comezar a cumprirse a partir de 1880. Efectivamente chega o ferrocarril en 1881 coa construción da estación de Baños de Caldelas introducindo o turismo de balneario; comeza a instalación de fondas (“no solamente cómodas, sino lujosas”) como a de Enriquez e o Hotel Europa de Santoro, esta última iniciada en 1879 era propiedade dun italiano e da súa esposa inglesa. Estas fondas sumábanse ao establecemento do manancial en propiedade de Antonio Enriquez, ás casetas de enriba (duns seis propietarios) e de abaixo (de once ou doce propietarios). Por un motivo que ignoramos, en xullo de 1882 a prensa publicaba a venda xudicial do manancial e as dependencias do establecemento (casa do médico e fonda que supoñemos é a de Enriquez) atribuíndo a compra a García, pai do médico que estaba de director, se ben realmente foi adquirida por Antonio Oliver Rubio quen vai dar un forte impulso ás termas de Caldelas con diversas actuacións que culminan coa construción do Gran Hotel inaugurado en 1890.

O Balneario de Caldelas de Tui nos séculos XVIII e XIX
Na imaxe familiar Oliver está á dereita /Fotografía do fondo do Balneario de Caldelas)

Cinco anos despois este establecemento dispoñía de estación telegráfica propia. Coñecemos os nomes dalgúns directores que actuaron na fin do século: os médicos Desiderio Varela Puga (1877), Miguel Mayoral y Medina (1880), César García Teresa (1882), Eduardo Méndez Tejo (1888) e A. L. (1897).

A chegada de Antono Oliver Rubio a Caldelas dará un pulo importante ao desenvolvemento termal na localidade

Nas dúas décadas finais do XIX as cifras de persoas usuarias duplícanse, entre 1891-1893 a prensa indicaba que ”los trenes de Madrid llegan atestados” e os establecementos estaban totalmente ocupados. Eran frecuentes os bailes, a contratación de boas bandas de música e outras distraccións. Personalidades da administración, da aristocracia, do exército e dos negocios visitaban Caldelas de modo que en 1897 dicíase: “Puede asegurarse que durante el mes de agosto ha desfilado por aquí una parte muy escogida de la buena sociedad española”. Na estatística oficial referida aos anos 1890 e 1897, Caldelas figura no ranking de usuarios do termalismo galego por detrás de Mondariz e A Toxa. En 1900 falecía en Madrid o propietario do balneario, o ex xeneral carlista Antonio Oliver Rubio, continuando a súa familia a obra que el comezara.

Abríase un novo século que ía explorar con máis forza os beneficios do termalismo e Caldelas de Tui continuaría especializándose no tratamento de problemas respiratorios, de dermatoloxía e do aparato locomotor.

REPORTAXE PBLICADA NO Nº8 DA REVISTA COUSAS DE

Unha reportaxe de: Xosé Ramón Paz Antón                                                                                                       Fotografías: Cortesía de Ana María Rodríguez

- Publicidade -spot_img

Publicidade
Publicidade