Sede da parroquia do mesmo nome, a Igrexa de Santa María de Castrelos é un templo románico do século XIII que pertenceu a encoménda de Beade da Orde Militar de San Juan de Malta
As referencias históricas desta igrexa son escasas. A parroquia denominábase no século XII “Castreliis”, topónimo indicativo do poboado castrexo dun monte próximo. Tal como comentan algunhas referencias documentais.
Unha inscrición á esquerda do arco triunfal indica o ano 1216, sen que saibamos con seguridade se se refire ao comezo das obras, consagración ou finalización. En todo caso atopámonos a final do período románico, en plena etapa progótica. Isto maniféstase con claridade na súa fachada principal, onde conviven o arco de medio punto na xanela e o apuntado na porta, ou o que é o mesmo, o ocaso da arte románico e o comezo das formas protogóticas.
Esta igrexa representa o exemplo mellor conservado do románico vigués, xunto coas de Santiago de Bembrive e de San Salvador de Coruxo
Características
Ten planta de nave única con ábsida semicircular, de vinte metros de longo por sete de ancho. Os muros son lisos sen contraforte, salvo a ábsida que separa o tramo recto do semicircular. Podemos atopar cinco xanelas na nave: dous no muro norte, dous no muro sur e unha no muro oeste. A ábsida está iluminado grazas a tres óculos dispostos simétricamente no tramo semicircular. Ten dúas portas, unha en cada panel da nave, con catro e seis columnas, respectivamente.
Chama especialmente a atención o tratamento decorativo do muro sur, cunha porta de arco apuntado con catro columnas e tímpano decorado coa cruz de Malta. Nos dous lados da porta hai dúas xanelas completas coa mesma decoración de billetes e flores que na porta.
Contrasta tanta decoración coa sobriedade do muro norte, cunha porta semellante pero só con dúas sinxelas aspilleras. Isto puidese significar que o entrada sur sería a destinada aos fieis, e a norte aos monxes que atendían o hospital e as dependencias monacales hoxe desaparecidas.
Os óculos
Este elemento de iluminación é de moi raro presenza no románico galego e no románico en xeral. A igrexa de Castrelos presenta tres óculos no tramo semicircular da ábsida, un deles oculto tras a moderna sancristía.
Xanela interior de arcos de ferradura
Este motivo nas xanelas interiores consiste nun deseño dun grosa moldura semicircular no arco, abrazado por pequenos arcos de ferradura. Este motivo aparece en Galicia en piso superior do Pórtico da Gloria, da catedral de Santiago de Compostela e de aí estenderase ás portas e xanelas das igrexas de Galicia.
Motivo castrexo
Á beira do capitel esquerdo da xanela da fachada principal, podemos ver un símbolo denominado por Alfonso Rodríguez Castelao como “esvástica do Miño”, motivo tomado seguindo un modelo da decoración castrexa, feito nada estraño se temos en conta o contacto visual directo co castro próximo ( Piricoto) xa destruído, e que vén ensinar a supervivencia na Idade Media de decoracións propias de períodos moi anteriores que deixaron forte influencia.
Fonte: Concello de Vigo, Wikipedia
